Feminismoak eta lurraldearen aldeko borrokak Latinoamerikan

Ospatu berri den Latinoamerika eta Karibeko XIII. Topaketa Feministan[1], 1500 emakume feministak elkarrekin hausnartu dute euren identitate ezberdinetatik (emakume indigena eta nekazariak, feminista komunitarioak, gazteak, lesbianak eta 'trans', etxeko langileak, sexu-langileak, emakume migranteak eta afrikarren ondorengoak), Hala, emakume hauek feminismoa mugimendu irekia dela agerian utzi dute, bere baitan feminismo ezberdinak hartzen dituen mugimendua eta aberastu, hazi, birpentsatu eta bere burua zalantzan jartzeko bokazioa duena. Aukeratutako hiru lan ardatzak kultura artekotasun kritikoa, bizitzaren jasangarritasuna eta gorputz-lurraldea dira.

“Mugimendu guztiak dira osatugabeak eta, hortaz, beste mugimenduekin hitz eginez eta alderatuz aberas daitezke”  Boaventura de Sousa Santos

Emma Gascó.

Emma Gascó.

Azken deklarazioak, besteak beste, emakumeengan inpaktua duten kapitalismoaren, heteropatriarkatuaren eta kolonialtasunaren arteko erlazioa nabarmentzen du; bizitza emakumeen lana esplotatuz sostengatu dela aipatzen du, merkatu kapitalisten metaketaren, eta ez bizitzaren, mesederako; eta, azkenik, emakumeen gorputzen defentsa, eskubideak dituzten subjektu gisa, eta lurraldearen defentsa, bizitza material, kultural, historiko eta sinbolikoaren espazio gisa, Latinoamerikako eta Karibeko feministen borroka nagusia dela adierazten du deklarazioak. Topaketara joandako emakume feminista gazteen hitzetan: “Erauzketan oinarritutako ekonomia kapitalistek gure lurraldeei egiten dietena egiten die patriarkatuak gure gorputzei”.

Latinoamerika munduko erauzketa-merkatua zabaltzeko prozesuan dago murgilduta eta prozesu honek lurralde eta gorputzetan sartu eta bizitza eredu bakar eta eztabaidaezina inposatzen du: merkantilizazioan eta gizartearen aurrerabidearen irabazien irudikarian oinarritutako garapen modernoa, alegia. Lumatzearen bitartez kapitala metatzea eta gizakien eta beste izaki naturalen bizitzak kontrolatzea, esplotatzea eta manipulatzea dira hedapen neoliberal honen oinarriak, eta honek sortzen dituen erreakzioak egoera politikoa, pertsonak eta euren harremanak, agendak eta eraldaketa-irudikariak eraldatzen ari dira, baita guk erabiltzen ditugun kontzeptu-esparruak ere.

Azkenaldian, erauzketan eta finantza-espekulazioan oinarritutako garapen-eredu hegemonikoa ikuspegi ezberdinetatik zalantzan jartzen duten zenbait mugimendu laguntzen ari gara Latinoamerikan. Hauek eredu horrek ingurumenean, herri-indigenengan eta emakumeengan dituen inpaktuak nabarmentzen dituzte eta gizon eta emakumeen, hiri eta herrien, zuri eta indigenen, gizakia eta naturaren eta estatu eta herritarren arteko botere-harremanak aztertzen dituzte. Testuinguru honetan, emakumeen eta emakume-erakundeen protagonismoa handituz doa lurraldea defendatzen duten borroketan eta esperientzia eta harreman berriak sortzen dira feminismoaren eta garapen-eredu hegemonikoaren kritikaren artean.

Bizitzaren iraunkortasunaren aldeko joera  anitz

Gure europar ikuspegitik lotura horretaz aritzeak 60ko hamarkadan Europan sortutako ekofeminismo erreferentziara garamatza. Askotariko joera honek eragina izan du, besteak beste, India edo Mali bezalako herrietan naturaren defentsan ari diren hainbat emakume-mugimendu herritarretan.

Ekofeminismoa ez da aipatu, era esplizitu eta garrantzitsuan behintzat, Latinoamerikan lurraldearen aldeko borrokan ari diren emakume antolatuen joera berrian. Hala ere, borroka eta adierazpen hauetako askotan ekofeminismoaren indar-ideia nagusietako batzuk hautematen dira, bai alderdi esentzialistan bai konstruktibistan. Burujabetze asmoaren eta ekologiaren elkarguneak, gaur, ez du izen bakarra Latinoamerikan; aitzitik, plaza koloretsu eta jendetsua ematen du, eta horretara emakumeak, emakume-erakundeak eta erakunde feministak leku ezberdinetatik eta bagaje eta azentu ezberdinekin heltzen dira.

Nekazari-mugimendua

Elikadura burujabetzaren aldeko nekazari-mugimendutik eta, bereziki, CLOC-Vía Campesinatik emakumeek protagonismoa lortu dute lurraren eta ondasun naturalen defentsarako borrokan nekazaritza-industriaren proiektu handien aurrean (transgenikoak, monolaborantza handiak, nekazaritza txikiarekin bateraezinak diren erauzketa-proiektuak, etab.). Era berean, emakumeek berezko espazioak lortu dituzte eta horietatik euren burua eskubide-, proiektu- eta nahi-subjektu aldarrikatu dute. Hala, esaterako, 2011an, Via Campesinak “Emakumeen kontrako indarkeria amaitzeko kanpaina”ri ekin zion, Emakumeen Mundu Martxarekin batera. Horren bidez, kultura kapitalistak emakumearen kontra erabiltzen duen indarkeriaren forma anitzak ezagutzera ematen zituzten. Horrez gain, bere baitan buruzagitza gizonezkoena izan ohi dela aitortzen du erakundeak, emakumeen parte-hartzea eskasa dela onartuz.

Kasu batzuetan, erakunde mistoetan, blokeo egoera hauen ondorioz, emakumeek berezko erakundeak sortu dituzte eta emakume-erakunde hauetako batzuk euren herrietako gizarte mugimenduen artean ezinbesteko bilakatu dira[2]. Beste zenbait kasutan, emakume-erakundeek eta feministek espazioak lortu dituzte nekazarien burujabetzaren inguruan ikuspegi integralagoak dituzten erakunde mistoetan. Hau da, adibidez, Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terraren (MST) kasua.

Indigenen borrokak eta komunitate-feminismoa

Gaur, mugimendu indigenen borroka lurraldeen defentsan hil edo bizikoa da. Komunitate eta herri indigenen lurraldeak Abya Yalan ematen diren ingurumen-gatazken erdian daude. Kolonialismoa hasi eta 500 urtera, bere suntsikortasuna gero eta handiagoa da eta geratzen diren azken lurralde eta herriez jabetzen saiatzen da. Eta borroka honetan emakumeen protagonismoa gero eta nabarmenagoa da: erakunde askoren barruan gaitasunak garatzeko, agendak sortzeko eta nazio-mailan eta nazioartean emakume indigenaren parte-hartzea hobetzeko prozesuak eman dira.

Baina prozesu hauetan tentsio handiak ere eman dira eta ematen dira. Emakume indigenek “kristalezko sabaiak” eta desadostasunak topatzen dituzte erakunde mistoetan bidegabekeriei aurre egitean. Generoa mendebaldeko kontzeptu kolonialtzat hartzen da.

Hala, bada, testuinguru honetan komunitate-feminismoa da berri nagusia. Nahiz horrela deitu edo ez, komunitate-feminismoak, adierazpide eta ñabardura ezberdinetatik, lurraldearen defentsa eta gorputz-lurraldea uztartzen ditu; batera aldarrikatzen ditu feminismoa eta mundu-ikuskera indigena, emakumeen gizabanako eskubideak eta jatorrizko herrialdeen eskubide kolektiboak. Era berean, patriarkatuak salatzen dituzte, koloniala zein jatorrizkoa, ez azterketa historikoa egiteko asmoz, soilik, baizik eta hauek eta hauen ondorioek gaur egun ere irauten dutelako. Beraz, komunitate-feminismoa kolonia osteko feminismoen ildoan kokatzen da; mendebaldeko feminismoarekin adiskidetasuna eta elkartasuna adieraziz baina, aldi berean, euren burujabetze asmoen bizipen autonomoa aldarrikatuz.

Mugimendu feminista

Plazara doan beste bide bat emakume askotariko mugimendu feministan eta zenbait LGTB kolektibotan jaiotzen da. Herri batzuetan (hala nola, Guatemala, Honduras, Ekuador eta Perun), egoera ezberdinetan ingurumen-gatazkak sortzean, gorputzaren defentsa borroka nagusitzat hartzen duten zenbait erakunde feministak loturak sortu dituzte emakume-erakunde herrikoiekin (indigenak, baserritarrak eta hiritarrak) eta apurka-apurka lurraldearen aldeko borrokak barne hartu dituzte euren agenda feministan, feminismoaren agenda historikoa alde batera utzi gabe[3].

Perun, adibidez, Alfombra Roja erakundea parte hartzen ari da lurraren eta ingurumenaren defentsarako manifestazio eta aldarrikapenetan. Mugimendu feministatik sortutako ekimen honek estatuak salatzen ditu sexu- eta ugalketa-eskubideen arloan euren betebeharrak bete ditzaten. Bere ekintzetan gorriz jantzitako pertsonak lurrean etzaten dira alfonbra modura. Irudi hori birsemantizatu nahi dute eta protesta zentzu bat eman nahi diote, emakumeen eskubideen aldeko eta indarkeria guztien kontrako etengabeko borroka irudikatuz.

Prozesu hau oso positiboa da baina baditu kontraesanak eta erronkak. Izan ere, erakunde feminista askok emakume indigenez osatutako herri-erakundeekin tutoretzazko botere-harreman paternalistak izan dituztela kritikatu izan da.

Ingurumenaren aldeko eta erauzketaren kontrako erakundeak

Beste joera garrantzitsu bat ikusten da, emakume baserritarrek osatutakoa. Emakume hauek ez datoz lehen aipatutako mugimenduetatik, komunitate- edo auzo-erakundeetatik eta lurraldearen, uraren, zerbitzu publikoen eta bizitzaren defentsarako fronteetatik baizik. Hauek, teorikoan baino gehiago, era enpirikoan kritikatzen dituzte gizartearen bidegabekeriak eta egitura patriarkala. Erauzketa-proiektuen aurrean erresistentzian dauden lurraldeetako emakume antolatuak honen adibide argia dira. Neurri batean, euren zaintza rolak bultzatzen ditu emakume hauek borrokatzera; rol horrek, familiaz harago, ingurumena eta bizibitartekoak (lurra, haziak, ura, kultura eta erkidega) hartzen hartzen baititu.

Baina emakume hauen parte-hartzea ez da zaintza lanetara edo eltze komunak prestatzera mugatzen. Aitzitik, gero eta rol aktiboagoa dute erresistentzia ekintzetan; izan ere, euren lelo eta eskaerekin, manifestazioen buru izaten dira, giza-eskubideen defendatzaileen giza-eskubideen urraketak salatzen dituzte eta euren borroka ezagutzera ematen dute hedabideetan. Rol aktiboago honen adierazgarri da, emakume hauetako asko “kriminalizatu” izan dituztela herri ezberdinetan. Esperientzia hauek frogatu bezala, emakume nekazari, defendatzaile, irakasle, ikasle eta merkatarien rola garrantzitsua da antolaketa prozesuetan eta ekonomia- eta gizarte-alternatibak sortzeko. Era berean, emakumeen parte hartzeko eskubidea defendatu nahian, zenbait gizarte erakunderen egitura matxista eta baztertzaileak kolokan jartzen dituzte eta alderdi politikoen manipulazio saiakerak eta estatuaren ezgaitasuna kritikatzen dituzte.

Azken joera bat ingurumenaren aldeko erakundeetako emakumeek osatzen dute. Hauek ingurumenaren eta emakumeen problematikari aurre egiten diote, lurraldea eta giza-eskubide ekonomiko, sozial, kultural eta ingurumenezkoak defendatzen dituzte eta, aldi berean, erakundeak eta komunitateak laguntzen dituzte natura hondatzen duten proiektuek emakumeengan dituzten inpaktuak aztertuz.

Latinoamerika mailan, aipatzekoak dira hainbat erakunde. Gizarte- eta ingurumen-eskubideen emakume defendatzaileen sareak, adibidez,  kutsadura, osasuna eta protestaren kriminalizazioari lotuta, meatzaritzak emakumeengan sortzen dituen inpaktuak salatzen ditu. Ildo berean, ama lurraren defentsarako Boliviako emakumeen sarea emakumearen kontrako indarkeria ekologikoaz ari da, meatzaritzak sortzen duen indarkeriari dagokionez. Indarkeria honek ura izateko, osasunerako, elikadurarako, elikadura burujabetzarako eta lurralderako eskubideak urratzen ditu, besteak beste. Urriaren 14an Quiton ospatutu zen erauzketa-industriaren kontrako emakumeen topaketan[4], petrolioak eta meatzaritzak kaltetutako zenbait emakumek ezagutzera eman zituzten erauzketa enpresek naturan, lurraldeetan eta emakumeen gorputzetan sortutako kalteak (gaixotasunak, alkoholismoa, indarkeria).

Gorputz-lurraldean oinarritutako subjektuak eta burujabetze estrategiak

Garapen-ereduak zalantzan jartzen dituen lurraldearen defentsaren eta joera feminista ezberdinen arteko bilgunea den plaza koloretsu eta jendetsu honek era konstruktiboan ohartarazten ditu gizarte-mugimenduak, euren gabeziak, inkoherentziak eta mugak nabarmenduz. Aldi berean, hauek konpontzearren, mugimenduen arteko “kutsadura” proposatzen du, hau da, euren borroken, agenden eta pentsamoldeen artean dagoen zatiketa gainditzea.

“Nire gorputza, nire lurraldea” leloak joera hauek interpelatzen ditu: lurraldearen kontzeptu indigena (emakumeen gorputzak erasoak jasaten ditu eta balioetsi eta defendatu behar da jatorrizko komunitateen eta lurraldearen defentsarako mugimenduen barruan ere); emakumeen kontrako indarkeriaren kontzeptu feminista (meatzaritza, petrolioa eta nekazaritza-industria bezalako erauzketa-jarduera duten lurraldeetan emakume baserritar eta indigenek pairatzen dituzten beste eraso motak ere kontuan hartuz); eta ekologia politikoaren edo gizarte anbientalismoaren ikerketa-subjektua (inguruneko kanpo-efektuez gain, gizartekoak ere ikerketa-subjektu izango dira, nola herriek inpaktu horiek era ezberdinetan pairatzen dituzten kontuan hartuz).

Gure ustez, ez dago aldaketarako subjektu bakarra; aitzitik, gero eta sendoagoak eta antolatuagoak diren boterearen patroi eta mekanismo ezberdinen aurrean antolatutako subjektu anitzetan pentsatzea indarra eta beharra da. Aldaketa-subjetu eta aldaketa beraren parte gara, gure burua eraldatuz eraldatzen dugu. Ezin da emakumeen kontrako indarkeriarik gabeko bizitza duin batean pentsatu ez bada arrazakeria gainditzen. Era berean, ezin da herri indigenetan bizitze ona pentsatu euren barruan emakumeen kontrako indarkeria gainditu gabe. Hala, aldaketa-subjektu anitzen arteko loturak interesatzen zaizkigu.

Gaur egungo mundu-krisi sistemikoak berari aurre egiteko modu berriak eskatzen ditu, hots, pertsonon artean, pertsonon eta naturaren artean eta pertsonon eta iparraldeko eta hegoaldeko nazioen artean harreman ezberdinak sortzen dituzten moduak. Era berean, krisiak mugimenduen barruan eta artean boterearen erabilera berreraikitzea eskatzen du, elkarren artean konektatutako agenda plural eta jasangarriak lortzeko.

Latinoamerikako hainbat lekutan, konquista espainarraren ondorioen, landatik hirirako migrazio handien eta beste zenbait kontu historikoren eraginez, gizarte-ehuna oso kaltetua izan zen. Hala, bada, emakumeen eta gizartean botere gutxien zuten pertsonen eskura zeuden antzinako praktika jasangarrien ordez (trukeak, auzolana, auzo-sareak, hazi eta produktuen trukeak), konfiantza ezan eta konsumismoan oinarritutako lehiaketa-logika indibidualistak eta arrazistak ezarri ziren. Erronka handia da hiri kaotiko, zikin eta arriskutsu horiek gizatiartzea; emakume gazte, heldu eta zaharrek bizitza duinerako eskubidea izan dezaten ingurune osasuntsu batean.

Bizitze ona edo sumak kawsay bezalako proposamen batzuk herri indigena eta nekazari-komunitateetan sortu dira eta, nekazaritza, osasuna, haurren hazkuntza edo zaintzaren inguruan, antzinako ezagutzak berreskuratzen dituzte. Mendebaldeko gizarteetan, berriz, zientzia, teknologia edo industria farmazeutiko kapitalistek ezagutza hauek ordeztu dituzte. Gainera, proposamen hauek elkartasunean eta elkarlanean oinarritutako produkzio- eta kontsumo-eredu ezberdinak aurkezten dizkigute eta, horietan, komunitatearen zentzua ni-a baino garrantzitsuagoa da.

Mugimenduen bilgune horretan feminismoek bizitze onaren planteamendu gehienak ere badituzte eta ñabardura garrantzitsu bat gehitzen dizkiete: bizimodu ezberdina sortzea ez da posible izango ez bada kapitalismo patriarkala gainditzen eta guztiontzako, naturarentzako eta naturaren menpe gaudenontzako justizia, duintasun eta askatasun printzipioen aplikazioan ez badira emakumeen ekarpenak aintzat hartzen.


Álex Guillamón eta Clara Ruiz mundu-mailako lankidetza feminista baten aldeko aliantzako kidea den Entrepueblos/Entrepobles/Entrepobos/Herriarte erakundeko Feminismoak eta Burujabetzak batzordeko kideak dira.

En castellano: “Feminismos y lucha por el territorio en América Latina

nº64 de Pueblos – Revista de Información y Debate, tercer trimestre de 2014.


OHARRAK:

    1. XIII Encuentro Feminista Latinoamericano y del Caribe. Peru, 2014ko azaroaren 22tik 25era. Informazio gehiago, hemen: www.13eflac.org
    2. CONAMUCA, Dominikar Errepublika; Movimento de Mulheres Camponesas, Brasil; FEMUCARINAP, Peru; ANAMURI, Txile; CONAMURI, Paraguai, etab.
    3. Sexu-eskubide eta sexu-askatasunaren aldarrikapena, berdintasunaren aldeko eta indarkeria patriarkalaren kontrako borroka, besteak beste.
    4. Informazio gehiago hemen: http://territorioyfeminismos.org

Print Friendly

Un pensamiento sobre “Feminismoak eta lurraldearen aldeko borrokak Latinoamerikan”

Deja un comentario

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos necesarios están marcados *