Hegoalde globaleko LGTTBIQ kolektiboen erronkak eta aukerak

Boaventura de Sousa Santosen arabera, hegoaldeko epistemologiak proposamen politiko eta epistemologiko pluralak dira. Hauek “baliozko ezagutza zientifiko eta ez zientifikoak eta ezagutza mota ezberdinen arteko harreman berriak eratzeko eta baloratzeko prozesu berriak” sortu nahi dituzte. Horretarako, sexismoa bezala, desberdintasunak natural bihurtzen dituzten dominazio sistemen artean, “kapitalismoak eta kolonialismoak sortutako desberdintasunak eta diskriminazioak sistematikoki pairatzen dituzten gizarte maila edo taldeen praktikak” izango dira abiapuntua.

Zentzu berean, hegoaldeko epistemologiak ezagutza sortzeko prozesuen, denboren, espazioen, edukien eta subjektuen eraldaketa instrumentuak dira, hurrengo premisa hauetan oinarrituta:

  1. Adierazpen hau onartzea: “Balioa duen edozein ezagutza testuinguruaren araberakoa da beti, bai desberdintasun kulturalari bai desberdintasun politikoari dagokionez”[i].
  2. Normalean epistemologiatzat jotzen duguna, tokiko eta testuinguruaren araberako epistemologia da, “desberdintasun bikoitz batean oinarrituta: Mendebaldeko mundu kristau modernoaren desberdintasun kulturala eta kolonialismoaren eta kapitalismoaren desberdintasun politikoa”[ii].
  3. Mundua ulertzea mundua ulertzeko mendebaldeko modua baino gehiago da.
  4. Praktika sozial eta politiko ezberdinak baliozko ezagutza esperientzietan oinarritzen dira eta esperientzia horien aniztasun amaigabea erakusten digun hondakin epistemologiko bat dago. Hondakin horren zati handi bati ikuspegi koloniala duten epistemologiek eta gizarte-teoriek ematen diote arnasa. Hori, ikuspegi kolonial hori ikertzeko eta ezagutza sortzeko moduetan ageri da.
  5. Munduan ez dira emantzipaziorako alternatibak falta, ezta aukeraz betetako gabeziarik eta larrialdirik ere.

QUEER MUGIMENDUAREN EKARPENAK

Londreseko Harrotasunaren Festibaleko aldarrikapena (2014). Argazkia: Jason (www.flickr.com).
Londreseko Harrotasunaren Festibaleko aldarrikapena (2014). Argazkia: Jason (www.flickr.com).

Bere aldetik, queer teoria ekarpen desberdinak egiten dituzten teoriak biltzen dituen multzo zabal eta heterogeneoa da. Hala, bada, teoria honek genero eta giza-sexualitatea birpentsatzen laguntzen du. Horretarako, ikuspegi desberdinak erabiltzen ditu, hala nola, tradiziozko sexu-identitateak desnaturalizatzen dituztenak, zalantzarik gabeko egia gisa aurkezten diren normatibitateak zalantzan jartzen dituztenak, kanon heteronormatibo unibertsalistak hausten dituztenak eta nagusi den patriarkatu heterosexistari aurre egiteko alternatibak eskaintzen dituztenak. Hargatik, queer teoria ez da, soilik, teoria kritiko mota bat; aitzitik, gauzatu daitezkeen eraldaketa sozialak dakartza. Tadeu da Silvaren arabera, mugak eta tradizioak gainditzen dituen izaera duen queer teoriak “pentsaezina dena edo debekatuta dagoena kontuan hartzera behartzen gaitu, pentsa daitekeena pentsatzera mugatu beharrean. (…) Queer-a, beraz, jarrera epistemologiko bilakatzen da eta ez da identitateari eta ezagutza sexualari mugatzen; aitzitik, ezagutza eta identitate orokorrari zabaltzen da. Queer pentsatzeak ezagutzaren eta identitatearen ohiko formak zalantzan jartzea, arazo gisa tratatzea eta aurkaratzea esan nahi du. Queer epistemologia, zentzu horretan, perbertsoa, iraultzailea, erantzunkorra, lotsagabea, adeigabea eta errespetugabea da”[iii].

Hegoaldeko epistemologien ikuspegiekin bat, queer teoriak zentzu berriak, praktikak eta jarrerak proposatzen ditu eta horiek, bazter utzitako eta sozialki minorizatutako subjektuen jakintzak, praktikak eta memoriak aintzat hartuz, kolonialtasun sozial eta kultural ezberdinen kontra borrokatzen dira. Kolonialtasun horietako bat, hain zuzen, , gure barru-barruko zokoei dagokie eta arautik desbideratzea zer den eta hura nola kontrolatu definitzen duen ereduaren oinarrian dagoen kanon sexual hegemonikoa da. Kanon horrek erreferentzia eredu unibertsal bilakatzen du gizon txuri, heldu, jabe, kristau eta heterosexuala; gizon/emakume binomioaren biologizazio esentzialistatik abiatuta, sozialki legitimoak diren jokabideak zehazten ditu; maitasun erromantikoa eta ezkontza monogamoa defendatzen ditu norberaren autoerrealizaziorako baldintza gisa; eta, euroamerikar narratibetatik  kanpo dauden maitasuna eta sexualitatea, existitzen ez diren gorputz eta genero eredu gisa aurkezten ditu. Hala, askotan, LGTTBIQ pertsonak behe-mailako izaki inmoral eta endekatutzat jotzen ditu eta gaixotasunaren, delituaren eta bekatuaren estigmak egozten dizkie. Queer epistemologiaren izaera matxinatuak interpretazio eta prozesu berriak sortzen, adostasun zaharrak hautsi eta berriak lortzen, utopia berriak asmatzen eta maitasuna eta sexualitatea bizitzeko eta gure gorputzetan bizitzeko modu berriak sortzen laguntzen du.

Hain zuzen ere, puntu horretan datoz bat hegoaldeko epistemologiak eta queer teoria, hau da, elkarrekin jakintza kontrahegemoniko iraultzaileak  eta sentitzeko-pentsatzeko-jarduteko modu matxinoak sortzen dituzte. Horren bidez, Hegoalde globaleko ahots aniztasuna nabarmentzen dute, non Hegoalde globala nagusi diren dominazio moduen, besteak beste, kapitalismoaren, sexismoaren eta kolonialismoaren biktimen metafora plurala den. Ez gara Iparralde globaleko (bereziki, AEBko) queer aktibismoaren ikuspuntuak Hegoalde global era kolonialera esportatzeaz ari. Aitzitik, elkarri entzun eta elkarrengandik ikasteko ariketa solidarioa egitea proposatzen dugu. Hala, heteronormatibitatearen esparruan dauden harreman kolonialak antzeman eta euren artean gurutzatzen diren beste kategoria batzuekin lotzen dira, hala nola, gizarte-maila, adina, arraza eta erlijioarekin, ikerketa eta aktibismoarentzat bide berriak zabalduz. Maskulinitate heterosexuala, adibidez, desafiatutako identitatehierarkietako bat da, baina ez bakarra.

Beraz, hegoaldeko queer epistemologia bat azaltzen da, esaterako, Audre Lorderen feminismo beltz eta lesbikoak erakusten duena. Ikuspegi horren arabera, hegoaldeko queer epistemologia hauen aldeko apustu bat da: sexu eta generoaren inguruko ikusmolde tradizionalak, patriarkalak, esentzialistak eta kontserbadoreak haustea; gizarte matxista, etnozentriko eta patriarkalek inposatutako sexu binarismo eta definizioak urratzea; sexualitatearen inguruko pentsamendu monokulturalaren joera salatzea eta, besteak beste, gizon, emakume, maskulino, femenino, gay, lesbiana eta bisexual kontzeptuak tenkatzea; pentsamendu deskolonialaren eztabaida eta ekintzetan parte hartzea partekatutako jakintza eta botere baldintza berriak sortzeko asmoz.

Hegoaldeko Queer epistemologiek ekarritako iraultza hau da, erresistentzia modu fisiko eta argiak eta modu burutsu eta sinbolikoak hartzen dituzten diskurtso eta praktiken aniztasuna. LGTTBIQ kolektiboek historian zehar burutu duten subertsioak, oraindik ere gure gizarteetan dauden indarkeria fisiko eta sinbolikoei aurre egin die. Sexu eta genero aniztasunaren benetako onarpenaren alde borrokatuz aniztasun hori ukatzearen kontra borrokatzen gara. Izan ere, bereizketa bidegabeen bitartez, estrategia kolonialek behe-mailako bihurtzen dute desberdina den guztia eta LGTTBIQ pertsonak gizapetiko egoera batean mantentzen dituzte, “armairuan”, alegia.

AURRE EGIN BEHARREKO ERRONKAK

Dena den, lorpen sozial eta juridikoez harago eta erreferentzia-testuinguruak gorabehera, LGTTBIQ kolektiboaren benetako berdintasunaren aldeko borrokak jarraitzen du. Heteronormatibitatea gizarte eredu patriarkal, kapitalista eta heterosexista globalizatu batean instituzionalizatu eta antolatzen da eta bertan heterosexualitatea sexu izaera naturaltzat jotzen da. Heteronormatibitatea asaldatzeko beharrezkoak dira teoria eta praktika kritikoak; naturaltzat hartutako premisa heteropatriarkalak kolokan jartzen dituztenak, Hegoaldeko ikuspegiak eta esperientziak aintzat hartzen dituztenak, subjektibitate matxinoak sortzen dituztenak eta borroken identitate-zatiketa gainditzen dituzten antolaketa berriak sortzeko asmoz, mobilizazio kolektiboaren kulturan aldaketak eragingo dituztenak. Hala, erronka kolektibo ugari sortzen dira eta, hortaz, LGTTBIQ mugimenduek, queer teoriaren inguruko ikerketa akademikoek eta, orokorrean, gizartearen eraldaketa emantzipatzailearen alde lan egiten duten pertsonek eta instituzioek XXI. Mendeko gizarte eta sexu emantzipazioaren alde borrokatzeko gaitasuna handitzen duten proiektu sozial eta politikoak egin beharko dituzte. Erronka hauek, gutxienez, bost gai hauei dagozkie:

  1. DESPENALIZATZEA: hau da, LGTTBIQ pertsonen arteko harremanak jazarri eta zigortzeari uzteaz gain, hauen eskubide zibilak (ezkontza, senitartekotasuna, adierazpen askatasuna, biltzeko eskubidea, etab.) juridikoki onartzen dituen lege bidezko inklusioa. Izan ere, hauek errespetua lortzeko eta barru- barruko sexu- eta ugalketa-herritartasuna onartzeko ezinbestek baldintzak dira.
  2. DESPATOLOGIZATZEA: hau da, genero-identitateen eta sexu-jokabideen medikalizazioa eta biologizazioa desnaturalizatzea; dagoen genero eta sexualitate aniztasuna (polimaitaleak, queer, bikote-harreman irekiak, genderfuckers, BDSM, crossdressers, gender bender, intersexualitateak, etab.) onartzea; botere biomedikoari aurre egitea, gorputzen eta sexualitateen gaineko diskurtso hegemonikoa baita; aurreiritzi medikoak eta diagnostikoen (“desoreka”, “histeria”) eta terapien legitimotasun zientifikoaren kontra borrokatzea, diskurtso patologizatzaileak botere-harremanen esparruan sartuz, horiek ezartzen baitute “normala” edo “patologikoa” denaren arteko muga.
  3. DESPATRIARKALIZATZEA: gizon homosexual eta bisexualen artean ere oraindik ohikoa den matxismoa, misoginia, lesbofobia eta transfobia errotik ateratzea da; emakumeek pairatzen duten diskriminazio sistemikoari aurre egitea; diskriminazio mota ezberdinen (adinaren, generoaren, etniaren, sexu-izaeraren, gizarte-mailaren, eta abarren araberakoak) arteko elkarguneari erreparatu; erakustea emakumeen ahoak ez daudela itxita eta emakumeen asaldura hauek esplotatzen, zapaltzen eta hiltzen dituen patriarkatu kapitalista eta heterosexistaren kontra antolatzen direla mundu osoan zehar.
  4. DESKOLONIZATZEA: hau da, Mendebaldean eta Mendebaldetik kanpo sortzen diren baina bazter uzten diren sexu eta genero identitateen aurrean begiak zabaldu: arabiar munduko sexu-kulturak, japoniar sexu-imajinarioak, sexualitate indigenak, etab. Hauetan sexu berekoekin sexu harremanak dituztenek ez dute zertan homosexual, trans edo bisexual sentitu. Deskolonizatzea, heteronormatibitateak eta patriarkatuak, gorputzaren, erotikoaren, maskulinoaren eta femeninoaren ispiluko irudi gisa ezarritako genero dikotomiak eta sexu polarizazioak desagerraraztea da; era kolonialean naturalizatutako hierarkiak erreproduzitzen dituzten teoria eta diziplinei buruzko susmo txarrak izatea da, hauek demokratizatu eta mundua hobeto ulertzen laguntzen diguten jakintzak eta bizibideak zabaltzeko; era berean, sexualitate ez normatiboen artean hegoaldetik hegoalderako elkartasuna bereziki bultzatzea da.
  5. DESMERKANTILIZATZEA: hau da, kontsumoan oinarritutako emantzipazio kapitalista faltsua salatzea, sexualitatea produktuak eta zerbitzuak erostearen bitartez bizitzeari uztea, LGTTBIQ publikoarentzat kapitalismoak sortzen dituen estereotipoak deuseztatzea, boterearen kontra merkatu-harremanen menpe ez dauden espazioak sortzea eta, azken finean, eraldaketa antikapitalistaren aldeko militantzia eta konpromisoa indartzea.

Inperioaren kontrako epistemologiek, eztabaidatuz eta adostasuna lortuz, dominazio sistemei desafioa egin eta hauek desegonkortu nahi dituzte. Hala, aipatutakoak epistemologia horietatik agenda kontrahegemonikoak sortzeko erronka nagusietako batzuk dira.


Antoni Aguiló filosofo politikoa eta Coimbrako Unibertsitateko Centro de Estudios Sociais zentroko irakaslea da.


Nota:

[i] Santos, B. S.; eta Meneses. M. P. (ed.) (2014): Epistemologías del Sur (perspectivas). Madril: Akal.
[ii] Santos, B. S.; y Meneses. M. P. (ed.) (2014): Epistemologías del Sur (perspectivas). Madril: Akal.
[iii] Da Silva, T. (1999): Documentos de identidade: uma introdução às teorias do currículo. Belo Horizonte: Autêntica.

Print Friendly, PDF & Email

One thought on “Hegoalde globaleko LGTTBIQ kolektiboen erronkak eta aukerak”

Utzi erantzuna

Zure e-posta helbidea ez da argitaratuko. Beharrezko eremuak * markatuta daude